Os nosos luzitas

(Publicado en Zona Temporalmente Autónoma, A Peneira nº 72– Ano VII –xuño, 2010)

Ao concluír a II Guerra Mundial, os habitantes da illa filipina de Luzón tiñan un problema considerable: a contenda rematara demasiado pronto para darlle saída «comercial» á grande cantidade de armamento que os aliados lles almacenaran na zona. Os americanos cortaran polo san en Hiroshima e Nagasaki... xa saben como remataba esa historia. Sen embargo, a historia dos habitantes de Luzón comezaba, porque alí se atopaban eles pensando como desfacerse daquela enorme cantidade agora inútil de bombas, granadas, dinamita e demais artefactos e trebellos de comunicación humana que lles deixaran ao lado, utensilios que unha vez asinado o armisticio pasaran de ser armamento para converterse en cargamento. Nunha carga, demasiado perigosa para ter almacenada na porta da casa en espera de tempos peores. Os luzonitas, luzonianos, luzoneños, luzoñeses ou filipinos non se romperon demasiado a cabeza: víronse rodeados de mar, e a trapallada explosiva acabou no mar. Sorpresa. Os luzonienses descubriran con grande algarabía e de modo fortuíto a «pesca á dinamita», palabra, e na idea de que a súa intelixencia conseguira converter un problema nunha oportunidade comezaron a explotar a rica biodiversidade da costa filipina. Fantástico. Porque a onda expansiva da detonación mata a todas as criaturas que se atopan nun determinado radio de acción un xa non ten que baixar a polos peixes. Xa soben eles sós. De tal xeito que uns anos despois de comezar aquela actividade tan rendible e tan pouco sustentable, os luzoneses acabaron sen bombas, sen peixes e case sen costas.
Así, con perspectiva histórica, os luzoninos filipinos pasáronnos de ser uns fenómenos a ser uns animais. Uns cabestros, que tanto poderían pescar rapes con dinamita como apañar as patacas con bombas de uranio empobrecido ou colleitar o millo con bazoka. Non demos ideas. Funcionara de novo a recorrente máxima de «pan para hoxe e fame para mañá» que os humanos temos a teima de repetir e repetir ata que o egoísmo cruza as fronteiras da estupidez para chegar ás diversas formas de suicidio colectivo. Calquera pode entender que unha explosión na auga fai máis doada a captura do quilo de sardiñas que un quere, poño por caso, pero tamén extermina un cento de quilos de sardiñas que non necesita, e do resto de peixes que se atopen no seu radio de acción, que tampouco precisa, e de todos os peixes, mariscos, mamíferos, invertebrados, e do plancton que alimenta a gran parte das criaturas mariñas, e de regalo afasta ao resto de bancos de peixe que outros xa non poderán nunca pescar. Chámanlle tamén «pesca de descarte», e con dúas bombas e uns minutos de observación a intelixencia de calquera pode alcanzar a comprender as súas nefastas consecuencias.
Aos luzonianos dos anos corenta poderíaselles escusar, sendo xeneroso, a súa inconsciencia sobre que os recursos mariños teñen uns límites. Non a súa estupidez. A os pescadores galegos do ano 2010, nin se lle escusa a estupidez nin a inconsciencia. Aos pescadores de sardiñas que recén colleron con dinamita e a moitísimos máis que non colleron, non se lles escusa pero nada. O seu non é un problema de inconsciencia: é unha cuestión de economía de valores, prefiren arrasar as nosas costas se iso lles proporciona máis cartos con menos tempo e esforzo. Algunhas persoas caen na trampa de xustificar dalgunha forma os seus actos co argumento de «levar o pan ás súas familias», unha variedade do todovale, creando unha especie de opinión pública chea de interrogantes, de condenas a medias, de silenzos comprometidos que non parecen tan comprometidos coas consecuencias deste tipo de pesca: pescar con dinamita significa negarlle o pan a milleiros doutras familias durante xeracións. Esas escusas rumorosas dalgúns cidadáns, medios e organizacións sociais, políticas e económicas, esas condenas a medias (veremos en que acaba todo isto) son as mesmas que se produciron cando unha manada de armadores e pescadores botaron do porto de Vigo, literalmente a pedradas, ao barco de Greenpeace no 2004 que viñera concienciar contra a pesca de arrastre, outra sutil arte de destrución mariña. Daquela chamáronlles aos ecoloxistas «terroristas do mar», unha expresión que se revela paradoxal coa perspectiva do tempo nas súas bocas, e nos seus actos que entón non recibiron case critica algunha da opinión pública.
Sen embargo os mares non son destes tipos, os mares son de todos. A sociedade lles concede o dereito de colleitar do mar temporalmente e comerciar segundo determinadas normas para que o beneficio persoal non provoque un prexuízo colectivo. Esa xente non soamente está a destruír os nosos recursos naturais, xa de por si febles, senón tamén os nosos recursos medioambientais, económicos e as posibilidades laborais dos fillos doutros pescadores e de todos, nunha terra que leva vivindo do mar centos de anos.
Os luzonienses filipinos - e aquí remata a súa historia – comprenderon un bó día cara onde camiñaban e non demasiado tarde cambiaron a súa actitude. Non só abandonaron as súas prácticas destrutivas, senón que se pasaron á pesca sustentable e a un ecoloxismo convencido. Na actualidade as súas costas, de novo ricas en biodiversidade, volven a aportarlles inxentes cantidades de peixes de todo tipo e ingresos turísticos dos buceadores que van admirar a riqueza natural dos seus fondos mariños que correron o risco de desaparecer. O tempo exculpou aos pescadores luzoneiros da estupidez, veremos se tamén exculpamos aos nosos antes de que sexa demasiado tarde.

Gominolas e cacahuetes

(Publicado en Zona Temporalmente Autónoma, A Peneira nº 48 – Ano V –xuño, 2008)

Teño o avalado parecer de que a educación como tal (formación para crear persoas adultas, conscientes, con personalidade crítica e, en definitiva, felices) está a piques de desaparecer, si xa non é pasto de responso. Os pais, obrigados polo mercado laboral e a velocidade desta sociedade que non deixa tempo “libre”, tiveron que renunciar á súa fundamental obriga de crear persoas formadas en valores dende a nenez. Ensinarlles que significa o bo, e que significa o malo. En detrimento, moitos practican a sobre protección e a permisibilidade máxima cara as actitudes e actuacións dos seus fillos no pouco tempo que poden estar con eles, creando nenos hipermimados, que nunca poderán desenvolverse sós na vida sen ninguén ao lado que os conduza. Suma e sigue, os profesores viron mermada a súa capacidade de empregar a disciplina, de exercer a autoridade - fundamental na educación - pasando a instrución escolar dun extremo a outro: da libre utilización da hostia como ximnasia educativa ata non poder levantarlle á voz ao neno indisciplinado que en clase impide que os demais poidan ser educados. Pola contra, foron as empresas e a televisión na súa liberdade sen límites, quen substituíron esa labor de preceptores, creando nos rapaces un humanismo de mercado onde os valores cívicos son substituídos pola independencia, a competición, o egoísmo e a negación de toda disciplina e razoamento: todo é susceptible de risa, ser un ignorante converteuse nun piropo, compremos ata rebentar. Os nenos, empantanados diante dos televisores, devoran toda a intranscendencia dunha televisión que invariablemente tense convertido en “telebasura”, son animados a esixirlle aos pais a compra de determinados produtos polos que son bombardeados, e un neno de doce anos vístese, peinase, fala e quere ser como David Beckham ou Pete Doherty, e unha nena de trece vístese, peinase, fala e quere ser Kate Mosh ou Amy Winehouse, modelos de persoas elevadas como referentes polos medios e as empresas: modelos de persoas de éxito baseados na compra, na moda, na intranscendencia e, moitas veces, no desaforado consumo de drogas. Os rapaces non queren ser bombeiros, para axudar á xente, nin aventureiros astronautas: a súa aspiración na vida é ser concursante de Gran Hermano, gañar unha edición de Operación Triunfo. Esixen en lugar de pedir, e pretenden ter máis dereitos negándose a asumir calquera tipo de responsabilidade. E o conseguen, magoa deles e culpa de todos.
Unha cousa é querer facerlle a vida máis doada aos menores e outra moi distinta mimalos con piruletas condenándoos a ser meniños o resto da súa vida. Non son todos, por fortuna, pero bastantes como para xeneralizar. E con esta xeración de adolescentes consentidos, esquilmadores de recursos e esforzos alleos, non me quero nin imaxinar que tipo de xubilación nos espera ao resto, deus nos colla confesados, que xa nos vexo traballando ata os 85 anos. No canto de obrigarlles a que asuman responsabilidades esta sociedade ponlles máis facilidades para todo, tendo en conta que si chegamos a esta situación é precisamente por darlles un mar de facilidades. Está prohibido prohibir neste patio, e así nos vai o conto. A prioridade na mastigada “Defensa do menor” debería pasar por garantirlle unha educación mínima, unha capacidade crítica, en inculcarlles uns valores cívicos, humanos e a aceptación de básicos compromisos e responsabilidades básicas, antes de obsesionarse unicamente por si reciben un sopapo de cando en vez.
Coa presa por destruír o pasado, parece que nos esquecemos de ir construíndo un futuro.

O nó da garabata

(Publicado en Zona Temporalmente Autónoma, A Peneira nº 36 – Ano IV –xuño, 2007)

Aprendín a facer o nó de garabata. Son este tipo de cousas que un, cando chega aos trinta tacos, vese na obriga de saber facer: os saraos multiplícanse e os amigos casan, que lles vou a contar... Antes chegábame con pedirlle á miña nai un par de minutos para facerme o demo do nó en fin de ano. Pero un, coa idade, vai perdendo esa ilusión primeira de cando neno en fin de ano, e obrígase a pór a garabata máis veces das que quixera; vaise, metaforicamente falando, estrangulándose un pouco máis co tempo. Sempre quixen ser autosuficiente, de feito aprendín a manexar a lavadora antes de aprender a facer integrais de segundo grao, aprendín a usar a prancha antes de saber as instrucións de todo o universo dos “Juegos Reunidos Geiper”. Pero o nó da garabata, non sei por que, sempre se me resistiu. Agora, unha mañá produtiva, empeñeime en retirarme esa espiñiña que tiña cravada e descubrín que, moito máis alá do que pensara, existen os nós simples, dobre simples, Windsor, medio Windsor, pequenos ou cruzados. O universo dos nós de garabata.
Supoño que teño sorte dabondo. No mundo en que vivimos, a nosoutros, os dos trinta tacos, aos que por dereito lles corresponde tomar as rendas desta sociedade dentro de ben pouco, temos tan poucas posibilidades, tan poucas esperanzas de tirar do carro que temos diante, que moitos aprenden a facer o nó da garabata soamente para colgarse dunha viga do teito. A xeración dos meus pais con vinte anos estaban casados e con fillos; eran, por así dicilo, adultos. E na seguinte camada, na nosa, a xente vai notando desesperanzada como pasa dos trinta e sigue vivindo cos pais, e como non van vivir? Se temos sorte temos traballo, e si o temos será probablemente precario e temporal, e nesa tesitura a ver quen vai comprar un piso a trinta quilos por cabeza. Así non hai dios que sexa adulto, señores. Non é cousa nosa: é o que hai. É unha cuestión de pura matemática: demasiados gastos para tan poucos ingresos. Temos moitas cousas que agradecerlle á xeración que nos precede, pero sentíndoo no alma, a situación do mercado laboral que herdamos non é unha delas. Non queremos vivir subvencionados, queremos crear a nosa propia vida e soamente pedimos os instrumentos para poder creala e vivir por nós mesmos. Se non hai traballo de calidade, señores adultos, vostedes tampouco poderán satisfacer unha das alegrías desta vida: xogar cos netos. Iso si, poderán xogar cos fillos ata os corenta e cinco pois viviremos porta con porta. Poderemos ir xuntos ao parque, de botellón.Eu tiven sorte porque, de tan autosuficiente que quixen sempre ser, á primeira oportunidade marchei coa maleta de casa para buscar facerme adulto. Xa saben… sempre se está ben na casa e co da independencia un perde bastante: pero tamén ten moito que gañar. Cunha man diante e outra detrás marchei, iso si, ás duras e ás maduras, que tamén é certo que á vida hai que mirala fronte por fronte (a sobreprotección, señores adultos, tampouco axuda porque a comodidade tamén existe como vicio de fillos). Pero vamos, que me teño por home afortunado. Pola mesma, aprendo a facer o nó da garabata, aos trinta tacos, por cuestións de estética máis que por necesitade vital, xa me entenden, pero solidarízome con toda a miña xeración que, sexa por cuestión estética, sexa por medo, opta por levar o colo da camisa aberta, sen garabata, para respirar ben profundo.

Cando xogabamos ós trompos cos amigos...

(Publicado en Zona Temporalmente Autónoma, A Peneira nº 8 – Ano II – xaneiro, 2005)

Ben é certo que os tempos cambian, afortunadamente, pero ás veces non son capaz de discernir se cambian para mellor ou peor. Se cadra foi o Nadal o que me puxo melancólico, pero tendo en conta que un non ten tantos anos de idade preocúpame o feito de mirar ós tempos da miña infancia con nostalxia. E comparalos con estes tempos que corremos e as infancias que creamos. Antes, logo do colexio, continuabamos a nosa educación na rúa, cos amigos, xogando a calquera xogo imaxinable, xogando xuntos a facernos maiores pouco a pouco; e aprendiamos tolerancia, integración no grupo, amizade, sociabilidade. Os nenos de hoxe pasan as horas de lecer en soedade, vendo a tele ou cos videoxogos que lles regalamos xogando a arrasar unha cidade calquera. E non é difícil aventurar que se a formación dos nosos nenos depende do violento heroe do videoxogo americano de turno, ou dos programas televisivos de prensa rosa e frikis por doquier, imos aviados meu. Logo nos extrañamos de que un rapaz colla unha escopeta e se leve por diante á familia e a medio barrio. Non me explico como puido pasar”, dirá a veciña do lado, en bata e zapatillas no Telediario Primeira Edición. E é que a educación, por fortuna, non remata na escola, nin consiste en deixa-lo neno diante dunha pantalla para que non de o coñazo. Ben se sabe que na actualidade todos temos moi pouco tempo, pero quen non teña tempo para darlle a mínima educación que se merece un fillo... que non o teña. Que teña un hámster, que xa nacen sabidos.